Nike VN - thành công của mô hình lao động tại chỗ

Trong số các công ty đa quốc gia của Mỹ đang kinh doanh ở Việt Nam, Nike là một đối tác quan trọng. Trong những năm gần đây, đã có nhiều cuộc tranh luận xung quanh việc sử dụng nhân công người Việt tại các nhà máy Nike ở Việt Nam. Theo dòng sự kiện, VietNamNet xin giới thiệu cùng bạn đọc một bài nghiên cứu của giáo sư người Mỹ James Maher (Phó Giám đốc Đại học St. John's, Mỹ) về hoạt động sử dụng nguồn lao động Việt Nam tại các nhà máy Nike ở Việt Nam

Hiện nay, Nike thuộc trong danh sách nhóm công ty đứng đầu của Mỹ về số vốn đầu tư ở Việt Nam. Nike bắt đầu thâm nhập vào thị trường Việt Nam từ năm 1995. Khởi điểm gồm có 5 nhà máy sản xuất giày thể thao. Trong vòng 10 năm qua, Nike đã mở rộng hoạt động kinh doanh ở Việt Nam, đưa tổng số nhà máy sản xuất lên tới 9 nhà máy giày và 30 nhà máy trang phục thể thao. Khu sản xuất trọng điểm nằm ở tỉnh Đồng Nai.

Theo số liệu mà công ty Nike Việt Nam cung cấp, năm 2004, tổng số sản phẩm Nike xuất khẩu chiếm 3% tỉ trọng xuất khẩu của Việt Nam, tương đương với 782 triệu USD. Theo như công ty Nike nhận định, “10 năm trước đây, Nike đã phải vượt qua bao nhiêu khó khăn khi chập chững bước vào thị trường Việt Nam. Thì nay, Nike rất vui mừng khi thấy triển vọng phát triển rất lớn của ngành sản xuất trang phục thể thao ở Việt Nam”.

Liên Hiệp Toàn cầu về Lao động được Tổ chức Thanh Niên Quốc tế thành lập năm 1999. Liên Hiệp này tập trung hướng các hoạt động vào các lĩnh vực quan trọng trong việc sử dụng nhân công, như: phúc lợi cho người lao động và phát triển nguồn lao động. Nhìn chung có 3 chiến lược lớn. 1. Xác định những vấn đề còn tồn tại ở nơi làm việc và tạo điều kiện cho người lao động trực tiếp tham gia bày tỏ những nhu cầu và nguyện vọng của họ thông qua các cuộc thăm dò ý kiến. 2. Thiết kế và thực hiện các chương trình hỗ trợ nhằm đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng của người lao động như các chương trình sức khoẻ, tài chính… 3. Thực thi các chương trình đào tạo quản lý về vấn đề lao động tại nơi làm việc cho ban quản lý và giám đốc các nhà máy (ww.theglobalalliance.org  - About Global Alliance).

Các nhà máy Nike có tới 130 nghìn nhân công là người Việt Nam. Chính vì vậy, việc quản lý nguồn lao động là một vấn đề được quan tâm hàng đầu. Năm 1999, Nike tham gia Liên Hiệp Toàn cầu về Lao Động.

Từ tháng 10 năm 1999, một nhóm nghiên cứu thuộc trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh đã tiến hành điều tra thu ý kiến của 470 nhóm người lao động, phỏng vấn 2,220 nhân công trong số 40,737 nhân công đang làm việc tại 5 nhà máy giày và 2 nhà máy trang phục thể thao của Nike. Họ cũng tiến hành 14 cuộc phỏng vấn với những cá nhân hiểu rõ nhu cầu của người lao động tại các nhà máy này. Kết quả nghiên cứu cho thấy mô hình quản lý lao động của Nike khá khả quan.

“Làm việc tại gia”

Chủ trương thuê nhân công địa phương của Nike đã tạo nên hiện tượng “làm việc tại gia”. Hiện, Nike có trên 70% công nhân được “đi làm, tối về ăn cơm nhà”. Trên 20% còn lại phải thuê nhà ở. Nike đã nắm bắt được tâm lý của người lao động là thích làm việc ở ngay tại địa bàn quen thuộc, nơi có gia đình và người thân của họ sinh sống.

Điều đáng chú ý là các nhà máy hợp đồng với Nike được đặt ở các khu vực có mật độ dân số cao. Đây là một sáng kiến mang tính chiến lược mà Nike đang cố gắng thực hiện, nhằm khai thác nguồn lao động địa phương và hạn chế những vấn đề xã hội có thể nảy sinh nếu nhân công của họ phải di cư từ nơi khác đến. Sáng kiến này còn giúp cho Nike xây dựng mối quan hệ mật thiết và thân thiện hơn với cộng đồng dân cư tại địa bàn mà các nhà máy Nike đóng. Nhờ đó, các công ty này sẽ không bị xem như “người lạ”, mà ngược lại được người dân địa phương coi như "đối tác" giúp phát triển hơn nữa kinh tế địa phương.

Nơi làm việc

Quan hệ giữa ban lãnh đạo và công nhân là mối quan hệ quan trọng nhất chi phối môi trường làm việc. Một trong những yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ này là số lượng công nhân làm việc trong mỗi nhà máy. Các cuộc điều tra cho thấy hầu hết công nhân Nike gần đây đã có những ấn tượng tốt với nơi làm việc của họ. 70.9% trong số họ thấy hài lòng với nơi làm việc, và 70% còn nhấn mạnh rằng các nhà máy của Nike đã được cải thiện rất nhiều về môi trường làm việc và là một nơi làm việc tốt.

Một vài số liệu khác: 35,1% trong số các công nhân đang làm việc tại các nhà máy Nike ở Việt Nam cho rằng mối quan hệ giữa họ với ban lãnh đạo là tương đối tốt, 46% cho rằng họ có quan hệ bình thường với ban lãnh đạo nhà máy, 5,6% cho rằng họ không hài lòng với ban lãnh đạo, và 13% thì không cho biết ý kiến.

Mặc dù những con số này chưa thể hiện một mối quan hệ “cực tốt” giữa ban lãnh đạo nhà máy với công nhân Nike, nhưng đó cũng là một dấu hiệu tôt. Hiện, Nike đang có những sang kiến nhằm cải thiện hơn nữa mối quan hệ này, ví dụ như đối thoại dân chủ, lắng nghe nguyện vọng của công nhân…

Tiền lương

Tại các nhà máy Nike, đa số các công nhân cho biết rằng nguồn thu nhập của họ là cực kỳ quan trọng. Do tôn trọng tính bí mật của nguồn thu nhập cá nhân, chúng tôi chỉ điều tra trên những khía cạnh cơ bản của tiền lương của công nhân Nike: (i) Mức lương có làm cho họ đủ sống không? Câu trả lời ở mức trung bình: 50% số công nhân Nike cho rằng họ có “của ăn của để” với vốn lương mà Nike trả cho họ, trong khí đó có tới 30% công nhân cho biết trong 3 năm qua họ phải vay tiền để sống. Điều khả quan của các nhà máy Nike đó là mức lương mà họ trả cho công nhân khá ổn định, không biến động nhiều.

Hiện, Nike có chương trình cho vay dành cho cộng đồng địa phương tại nơi đặt các nhà máy Nike. Theo chương trình này, công nhân và người dân địa phương có thể vay vốn không lãi suất. Chương trình này nhằm mục đích tạo lập mối quan hệ đối tác giữa các nhà máy này với người dân địa phương.

Trong thời gian tới, Nike tiếp tục nâng cao hơn nữa vào các phúc lợi cho người lao động. Chăm sóc người lao động không chỉ với chế độ tiền lương cao mà còn đi đôi với chăm sóc sức khoẻ người lao động như dịch vụ y tế, dịch vụ dinh dưỡng và các khoá đào tạo. Rõ ràng là Nike đang trở thành một mô hình hiệu quả cho các công ty đa quốc gia, bao gồm cả lĩnh vực quan hệ xã hội của người lao động. Với những cải thiện đáng kể về các chính sách dành cho người lao động, vị trí của Nike đang ngày càng được nâng cao trong thị trường đầy tiềm năng của Việt Nam.